بررسی مرفولوژی فرشته ماهی آب شیرین (Pterophyllum scalare ) و ارتباط آن با محیط

مقدمه:

شکل‌شناسی شاخه‌ای از جانورشناسی است که از شکل خارجی و وضع قرار گرفتن قسمت‌های تشکیل دهنده بدن سخن می‌گوید و با بررسی آن بسیاری از عادات و روش‌های زندگی جاندار را کشف و علت به وجود آمدن شکل خاص بدن را بیان می‌کند. جنس پتروفیلوم (Pterophyllum)یک جنس کوچک از خانواده سیکلیدهاست که به نام فرشته ماهی (Angelfish) یا آنجل نیز در ایران شناخته می‌شود pterophyllum به معنی باله برگی بوده و از کلمه‌های یونانی "Pteron" به معنی «باله» و "Phylon" به معنی «برگ» گرفته شده که این نام بی‌تردید به خاطر شکل خاص باله‌های آنهاست. این جنس منحصراً در آب شیرین زندگی می‌کند و شامل سه گونه:  P.scalare، P.altum و P.leopoldi است. همه ماهیان این جنس از سیکلیده‌های آمریکای جنوبی هستند و تفاوتهایی جزئی از نظر ریختی دارند.عموه این تفاوتها در اندازه و شکل پوزه است.از گونههای موجود در این جنس گونه P.scalare به سبب راحتی در نگهداری و تکثیر نسبت به دو گونه دیگر، جایگاهی بهتر را در آکواریومهای خانگی به خود اختصاص داده است.

 

 مرفولوژی بدن و سر و ارتباط آن با محیط پیرامونی:

   ماهیان این جنس از جمله ماهیان بلند و برآمده هستند وهمانطور که ازاین دسته از ماهیان انتظار می‌رود، بدنشان از دو طرف فشرده شده، باله پشتی و مخرجی آن‌ها مشخصاً طویل است. باله سینه‌ای در ناحیه میانی بدن قرار دارد و باله شکمی بلافاصله در زیر آن قرار می‌گیرد، معمولاً دهان کوچک و قابل بیرون آمدن است، چشم‌ها بزرگ و پوزه کوتاه است. آن‌ها همچنین برای بلند کردن بی‌مهرگان و غذای موجود در بستر یا گرفتن غذا از سطح آب به خوبی سازگاری یافته‌اند. قسمت قدامی باله پشتی و مخرجی نیز دارای خار هستند.

     ماهیان جنس (Ptorophyllum) از نظر شکل با بسیاری از ماهیان خانواده سیکلیده متفاوتند؛ آن‌ها دارای بدنی پهن (flat body) هستند که از دو طرف به شکل قابل ملاحظه‌ای فشرده شده‌اند (compressiform).  این بدن پهن معمولاً در ماهیانی دیده می‌شود که در حالت عادی شنای آرامی دارند ولی در مواقع ضروری (برای مثال: فرار یا شکار و ...) نیاز به سرعت و در عین حال شتاب بالایی دارند. این نوع بدن به علّت داشتن مقطع عرضی کم و داشتن خاصیت هیدرودینامیکی (آب شکافی) می‌تواند در شتاب‌گیری سریع به ماهی کمک کند. امکان حرکت ماهی در گروه نیز به وسیله این شکل بدن فراهم می‌شود. به علاوه با توجه به این که آنجل‌ها در محیط‌های انبوه از گیاهان زندگی می‌کنند. این نوع بدن توانایی حرکت راحت در میان گیاهان را به ماهی می‌دهد تا ماهی در هنگام حرکت و استتار میان گیاهان، در بین آن‌ها گرفتار نشود. ماهیان جنس (Pterophyllum) از جمله شکارچیان استتاری نیز هستند و شکارشان ماهیان و موجودات کوچک است و برای شکار کردن خود را در محیطی مناسب پنهان کرده و منتظر طعمه می‌شوند. این نوع خاص بدن علاوه بر اینکه به ماهی کمک می‌کند تا میان گیاهان خود را استتار نماید، به آن‌ها این قدرت را می‌دهد که حتی میان شکاف‌های عمودی سنگ‌ها و یا چوب‌های غرق شده نیز خود را پنهان کند و در انتظار طعمه بماند. خطوط عمودی نقش بسته بر پهلوی نژادهای وحشی (silver) این جنس نیز به استتار بهتر آن ها در میان گیاهان کمک شایانی می‌کند. به طور کلی می‌توان گفت که شکل خاص بدن ماهیان آنجل، امکان مانور در مکان‌های تنگ را به آن‌ها می‌دهد.

دهان کوچک آن‌ها در انتهای قدامی (جلویی) بدن قرار گرفته (دهان از نوع انتهایی است) که امکان تغذیه از کف بستر، سطح و ستون‌های مختلف میانی آب را به ماهی می‌دهد. با توجه به این که اندازه دهان با اندازه غذای مورد استفاده ماهی رابطه مستقیم دارد، از کوچک بودن دهان ماهیان این جنس می‌توان به کوچک بودن طعمه آن‌ها پی برد. فقدان دندان روی لب و قابلیت بیرون آمدن دهان نیز نشان دهنده این موضوع هستند که این ماهیان غذای خود را از طریق مکش به دهان خود وارد می‌کنند. لب‌ها در آنجل‌ها کلفت هستند که به تغذیه ماهی از مواد غذایی چسبیده به سطوح مختلف (از جمله سطح سنگ‌ها و چوب‌ها و ...) و همچنین به پاک کردن محل تخم‌ریزی و به طور کلی به کندن مواد از سطوح مختلف کمک می‌کنند. خاصیت بیرون آمدن دهان (خاصیت رفت و برگشتی) نیز باعث می‌شود دهان، در هنگام بلعیدن، حالت دایره‌آی شکل پیدا کند و در این حالت نسبت مساحت به محیط حداکثر مقدار را داشته باشد تا قدرت مکش را افزایش دهد. علاوه بر این همچون بقیه سیکلیدها آنجلها نیز دارای دو سوراخ بینی هستند.

چشم‌های بزرگ و عدم وجود سیبیلک‌ها و مژه‌های حسی در اطراف لب‌ها و دهان نشان دهنده وابستگی شدید آنجل‌ها به قدرت بینایی خود؛ به منظور کنترل محیط اطراف خود و به خصوص برای یافتن غذا است.

مرفولوژی باله ها و ارتباط آن با شریط زندگی و محیط پیرامونی:

باله‌های سینه‌ای پهن‌اند، این مطلب باعث می‌شود که این باله‌ها علاوه بر تغییر جهت حرکت، که وظیفه اصلی آن‌هاست به تثبیت ماهی در هنگام شناسی آرام یا ساکن ماندن، در آب کمک کنند و به عنوان تکیه‌گاهی برای حفظ تعادل ماهی انجام وظیفه کنند. همچنین باله‌های سینه‌ای پهن به منظور جابه‌جایی آب را که میان تخم‌های گذاشته شده روی سطوح و جایگزینی آن با آب تازه به منظور اکسیژن رسانی به تخم‌ها نیز مورد استفاده قرار می‌گیرند.

باله‌های سینه‌ای در ناحیه میانی بدن قرار دارند که این موقعیت قرارگیری، امکان مانور عالی و تغییر جهت سریع در ستون‌های آب را به ماهی می‌دهد.

باله‌های شکمی درست در زیر باله سینه‌ای قرار دارند و دارای موقعیت سینه‌ای و شکلی دراز و کشیده هستند. هر چند که کارایی دقیق آن‌ها از نظر برخی منابع نامعلوم گزارش شده ولی در برخی نیز گفته شده است که والدین با حرکات این باله‌ها سیگنال‌هایی را برای فرزندان خود می‌فرستند که فرزندان به آن ها پاسخ می‌دهند و از این طریق فرزندان خود را کنترل کرده و از آن‌ها مراقبت می‌کنند؛  البته حدس زده می‌شود که مولدین برای شناسایی و تعیین محل قرار دادن تخم‌ها نیز از این باله‌ها استفاده می‌کنند (آنجل، نگهداری، تکثیر و پرورش؛ علی‌رضا قناد شوشتری، 1386). البته وظیفه اصلی این باله‌ها، به طور کلی، در همه ماهیان، ایجاد ثبات (تعادل) در ماهی و ترمز کردن است.

باله‌های پشتی و مخرجی طویل به همراه باله دمی گسترده نیز با حرکات مواج خود در حفظ تعادل ماهی در حالت سکون و شنای آرام دخیل هستند.

باله پشتی ظاهراً وظیفه موازنه (تثبیت) و کمک به تغییر جهت سریع ماهی را بر عهده دارد؛ اما این باله‌ها به همراه باله دمی و مخرجی، برای توقف و ترمز نیز استفاده می‌شوند؛ به علاوه باله‌های پشتی و شکمی طویل، می‌توانند با حرکات مواج خود در حرکت ماهی به عقب و جلو موثر باشند.

اینگونه بهنظر میرسد که  قرار گرفتن باله پشتی و مخرجی در روبروی هم، این اطمینان را به ماهی می‌دهد که در مواقع مورد نیاز بتواند شتاب‌گیری سریعی داشته باشد.

باله دمی گسترده و پهن که دارای شکلی مربعی (ناقص) است نیز، علاوه بر حفظ تعادل ماهی با حرکات خود به چپ و راست در حرکت سریع ماهی به سمت جلو نقش اصلی را ایفا می‌کند.


باله‌های پشتی و مخرجی دارای خارهای سخت و کلفت در قسمت جلویی خود هستند. حدس زده می‌شود که احتمالاً وجود این خارها در اکثر ماهیان بلند و برآمده، به خاطر سیر تکاملی این ماهیان است، زیرا این خارها در هنگام مانور برای دفاع در برابر شکارچیان (و اعلام هشدار به متجاوزان) استفاده می‌شوند.

تفاوت ظاهری در سه گونه موجود در جنس Pterophyllum

 

 

 طول و ارتفاع زیاد و عرض کم بدن ماهی آنجل از الف) نمای جانبی ب) نمای بالایی ج) نمای روبرو

 (عرض) w = wighd، (ارتفاع) h = hight ، (طول) L = long

 

 

خاصیت هیدرودینامیکی (آب‌شکافی) بدن: جهت فلش‌ها، جهت عبور جریان آب از روی سطح بدن را نشان می‌دهد.

الف) نمای بالایی بدن p.scalare و جهت عبور جریان آب از این نما؛ 1) جهت عبور آب 2) چشم 3) باله سینه‌ای 4) باله مخرجی 5) باله پشتی 6) باله دمی

ب) نمای جانبی بدن p.scalare و جهت عبور جریان آب از این نما؛ باله‌ها در هنگام شتاب گیر با نزدیک شدن شعاع‌ها به هم به سمت خلفی جمع می‌شوند

 

منابع:

آنجل، نگهداری، تکثیر و پرورش{علی‌رضا قناد شوشتری، 1386}

ماهی‌شناسی عمومی(1)، تشریح و فیزیولوژی{دکتر مسعود ستاری، چاپ سوم، 1389}

جانورشناسی، جلد اول{ دکتر طلعت حبیبی، 1388}

The Role of Body Surface Area in Quantity Discrimination in Angelfish (Pterophyllum scalare) {Gómez-Laplaza, 2013{.

Comportamento reprodutivo do acará bandeira, Pterophyllum scalare (Osteichthyes, Cichlidae) }Cacho, S. R. F., M. E. Yamamoto & S. Chellapa,1999}.

Early ontogenesis of the angelfish, Pterophyllum scalare Schultze, 1823 (Cichlidae) { Agata Korzelecka Orkisz, Zuzanna Szalast, Dorota Pawlos, Izabella Smaruj, Adam Tañski, Joanna Szulc and Krzysztof Formicki, 2012 }.

نویسندگان:

سید محمد حسینی1، علیرضا نصیری2، بهادر خوش بیان، 2

 

1. استادیار، گروه پاتوبیولوژی، دانشکده دامپزشکی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل، بابل، ایران

 2. عضو باشگاه پژوهشگران جوان و نخبگان، دانشکده دامپزشکی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بابل، بابل، ایران

لازم به ذکر است مقاله فوق در پانل علوم پایه دامپزشکی و تحقیقات بنیادی، در دهمین کنگره دانشجویان دامپزشکی ایران ، دانشکده دامپزشکی دانشگاه تهران، مورخ 12-10 شهریور 1394، به صورت پوستر ،به عنوان مقاله مروری ارائه گردید.

 

/ 0 نظر / 71 بازدید